ธัมมะนคร–นครแห่งธรรม

การนำเอาหัวข้อหลักธรรมะต่างๆ มาอุปมาเชิงเปรียบเทียบกับการสร้าง “นคร” ซึ่งองค์ประกอบของ ธัมมะนคร หรือ นครแห่งธรรม ได้กล่าวบรรยายไว้ 2 นัยยะ คือ นัยยะของท่านพระอุบาลี และ นัยยะของพระพุทธเจ้า

ธัมมะนครตามนัยยะคาถาของ “ท่านพระอุบาลี” เป็นคาถาเปล่งอุทานหลังจากที่ท่านพระอุบาลีได้บรรลุอรหันต์ โดยใจความของพระคาถาได้กล่าวถึงการได้เข้ามาอยู่ใต้ร่มโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เปรียบได้กับความเจริญใจเมื่อได้เข้ามาสู่นครแห่งธรรม โดยเปรียบธัมมะนครของพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้ดังนี้ว่า :-

1. พระองค์ มี “ศีล” เป็น กำแพง
2. พระญาณ (ปัญญา) = ซุ้มประตู
3. ศรัทธา = เสาระเนียด
4. สังวร (สำรวมระวัง) = นายประตู
5. สติปัฏฐาน = ป้อม
6. ปัญญา = ทางสี่แพร่ง
7. อิทธิบาท = ทางสามแพร่ง
8. ธรรมวิถี = ถนนหนทาง
9. พระวินัย พระสูตร พระอภิธรรม และ นวังคสัตถุศาสน์ = ธรรมสภา (ที่ประชุม)
10. วิหารธรรม (ฌาน) = ธรรมกุฏิ

ธัมมะนครตามนัยยะ “นคโรปมสูตร” ของพระพุทธเจ้า เปรียบไว้กับหัวเมืองชายแดนที่สำคัญ ที่จะคอยป้องกันนคร โดยได้อุปมาเปรียบไว้ดังนี้ :-

1. เสาระเนียด = ศรัทธา (หยั่งลงมั่นไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย)
2. คู (ร่องน้ำ) = หิริ (ความละอายต่อบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย)
3. เชิงเทินเดินรอบ = โอตตัปปะ (ความสดุ้งกลัวต่อบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย)
4. อาวุธ = พหูสูต (แทงตลอดดีด้วยทิฏฐิ)
5. กองกําลัง = ความเพียร (ละอกุศล / เจริญกุศล)
6. ทหารยาม นายประตู = สติ (สติปัฏฐาน)
7. กําแพง = ปัญญา (เป็นที่สูงสุด)